Vasovagal Collapse: Όταν η θέα του τραύματος καταρρίπτει τον διασώστη πριν από το θύμα

Η εικόνα ενός σοβαρού τραυματισμού είναι ικανή να αλλάξει μέσα σε δευτερόλεπτα τη φυσιολογία ενός ανθρώπου. Ένα ανοιχτό κάταγμα, μια μαζική αιμορραγία, ένα βαθύ τραύμα από μαχαίρι, ένας ακρωτηριασμός ή ένα σοβαρό τροχαίο ατύχημα δεν αποτελούν μόνο απειλή για τον τραυματία. Μπορούν να μετατραπούν σε αιτία κατάρρευσης και για τον ίδιο τον μάρτυρα ή τον επίδοξο διασώστη. Η αγγειοπαρασυμπαθητική συγκοπή, γνωστή ως vasovagal collapse, αποτελεί μία από τις συχνότερες αιτίες αιφνίδιας απώλειας συνείδησης κατά την έκθεση σε αίμα, τραύμα ή καταστάσεις έντονου ψυχολογικού στρες. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που συναντάται συχνά σε χώρους υγείας, σε τροχαία δυστυχήματα, σε περιστατικά βίας, ακόμη και κατά τη διάρκεια εκπαιδεύσεων πρώτων βοηθειών όταν οι συμμετέχοντες έρχονται για πρώτη φορά αντιμέτωποι με ρεαλιστικές εικόνες τραύματος.

Η κοινή αντίληψη θέλει τον άνθρωπο μπροστά σε μια απειλή να ενεργοποιεί αυτόματα την αντίδραση «μάχης ή φυγής». Στην πραγματικότητα, το ανθρώπινο νευρικό σύστημα διαθέτει και μια τρίτη, λιγότερο γνωστή επιλογή. Σε ορισμένες συνθήκες έντονου ψυχολογικού φορτίου ενεργοποιείται ένας αρχέγονος νευρολογικός μηχανισμός που οδηγεί σε απότομη πτώση της αρτηριακής πίεσης και επιβράδυνση του καρδιακού ρυθμού. Αντί το σώμα να προετοιμαστεί για δράση, αποσύρεται απότομα από αυτήν. Ο εγκέφαλος λαμβάνει λιγότερο αίμα και ο άνθρωπος χάνει προσωρινά τις αισθήσεις του.

Η θέα του αίματος αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους εκλυτικούς παράγοντες αυτού του μηχανισμού. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι πολλές φορές δεν απαιτείται η παρουσία πραγματικού κινδύνου για το άτομο που λιποθυμά. Ο εγκέφαλος αρκεί να αντιληφθεί το ερέθισμα ως ιδιαίτερα απειλητικό ή σοκαριστικό. Ένας νέος διασώστης μπορεί να καταρρεύσει βλέποντας μια βαριά αιμορραγία, ενώ ένας έμπειρος νοσηλευτής ή διασώστης μπορεί να παραμείνει απολύτως λειτουργικός στο ίδιο ακριβώς περιστατικό. Η διαφορά δεν βρίσκεται στην ποσότητα του αίματος αλλά στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται το συμβάν.

Η έλλειψη εκπαίδευσης και πραγματικής έκθεσης σε περιστατικά τραύματος παίζει καθοριστικό ρόλο. Για τον ανεκπαίδευτο πολίτη, η πρώτη επαφή με ένα σοβαρό τραύμα αποτελεί συχνά μια συντριπτική αισθητηριακή εμπειρία. Το έντονο κόκκινο χρώμα του αίματος, οι κραυγές πόνου, η παρουσία οστών ή ιστών, η αίσθηση ότι ένας άνθρωπος μπορεί να πεθάνει μπροστά στα μάτια του και ο φόβος ότι δεν γνωρίζει τι να κάνει δημιουργούν μια καταιγίδα ερεθισμάτων που υπερφορτώνει το νευρικό σύστημα. Σε αυτή τη φάση δεν είναι το τραύμα αυτό καθαυτό που προκαλεί την κατάρρευση. Είναι η αδυναμία του εγκεφάλου να διαχειριστεί αποτελεσματικά το στρες που συνοδεύει την εικόνα.

Η εμπειρία των επαγγελματιών που εργάζονται σε Τμήματα Επειγόντων Περιστατικών, σε ασθενοφόρα, σε στρατιωτικά περιβάλλοντα ή σε επιχειρήσεις διάσωσης δείχνει ότι η επαναλαμβανόμενη έκθεση μεταβάλλει σημαντικά την αντίδραση του οργανισμού. Δεν σημαίνει ότι οι επαγγελματίες παύουν να αντιλαμβάνονται τη σοβαρότητα ενός τραυματισμού. Αντίθετα, αποκτούν την ικανότητα να εστιάζουν στη διαδικασία αντιμετώπισης αντί στο συναισθηματικό σοκ της εικόνας. Ο εγκέφαλος σταδιακά μαθαίνει ότι το αίμα δεν αποτελεί απαραιτήτως απειλή για τον ίδιο και ότι υπάρχει ένα συγκεκριμένο σχέδιο δράσης που μπορεί να εφαρμοστεί. Η εκπαίδευση αντικαθιστά το αίσθημα αδυναμίας με αίσθημα ελέγχου.

Το αίσθημα απώλειας ελέγχου αποτελεί ίσως τον σημαντικότερο παράγοντα πίσω από πολλά επεισόδια αγγειοπαρασυμπαθητικής συγκοπής. Όταν ένας άνθρωπος πιστεύει ότι δεν γνωρίζει τι συμβαίνει ή τι πρέπει να κάνει, το ψυχολογικό φορτίο αυξάνεται δραματικά. Η αβεβαιότητα, ο φόβος αποτυχίας, η αίσθηση ευθύνης απέναντι σε έναν τραυματία και η πιθανότητα θανάτου δημιουργούν μια εξαιρετικά έντονη εσωτερική σύγκρουση. Το σώμα αρχικά αντιδρά με αύξηση της αδρεναλίνης, ταχυκαρδία και ένταση. Σε ορισμένα άτομα ακολουθεί μια απότομη αντιρρόπηση μέσω του πνευμονογαστρικού νεύρου, η οποία οδηγεί σε βραδυκαρδία, πτώση της πίεσης και τελικά κατάρρευση.

Τα πρώτα προειδοποιητικά σημεία εμφανίζονται συχνά λίγα λεπτά πριν από την απώλεια συνείδησης. Ζάλη, αδυναμία, εφίδρωση, ωχρότητα, ναυτία, θολή όραση, βουητό στα αυτιά και αίσθημα ότι «φεύγουν τα πόδια» αποτελούν χαρακτηριστικά συμπτώματα. Πολλοί αναφέρουν ότι αισθάνονται ξαφνικά πολύ ζεστοί ή αντίθετα ότι τους λούζει κρύος ιδρώτας. Η αναγνώριση αυτών των σημείων είναι κρίσιμη, καθώς η άμεση καθιστή ή ύπτια θέση μπορεί να αποτρέψει την πλήρη απώλεια συνείδησης.

Η σημασία της εκπαίδευσης στις πρώτες βοήθειες δεν περιορίζεται μόνο στις τεχνικές δεξιότητες. Ένα καλά οργανωμένο πρόγραμμα εκπαίδευσης προετοιμάζει τον εκπαιδευόμενο ψυχολογικά για την πραγματικότητα του τραύματος. Η χρήση φωτογραφιών, βίντεο, προπλασμάτων υψηλού ρεαλισμού και σεναρίων προσομοίωσης επιτρέπει στο άτομο να έρθει σε ελεγχόμενη επαφή με εικόνες που διαφορετικά θα συναντούσε για πρώτη φορά σε πραγματικό περιστατικό. Αυτή η σταδιακή εξοικείωση μειώνει σημαντικά την πιθανότητα μιας ακραίας αγγειοπαρασυμπαθητικής αντίδρασης όταν η κατάσταση είναι πραγματική.

Γι’ αυτό και οι οργανισμοί που εκπαιδεύουν προσωπικό έκτακτης ανάγκης, στρατιωτικούς, διασώστες και επαγγελματίες υγείας δεν περιορίζονται στη θεωρία. Επενδύουν στη ρεαλιστική προσομοίωση. Η ανθρώπινη απόδοση σε συνθήκες πίεσης δεν καθορίζεται μόνο από το τι γνωρίζει κάποιος, αλλά και από το τι έχει ήδη δει, βιώσει και διαχειριστεί σε ασφαλές εκπαιδευτικό περιβάλλον. Η γνώση χωρίς έκθεση συχνά αποδεικνύεται ανεπαρκής όταν το σοκ της πραγματικότητας εισβάλλει ξαφνικά.

Το vasovagal collapse δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας, δειλίας ή ψυχολογικής ανεπάρκειας. Αποτελεί μια βιολογική αντίδραση του ανθρώπινου οργανισμού απέναντι σε ερεθίσματα που εκλαμβάνονται ως εξαιρετικά έντονα. Ωστόσο, όπως πολλές ανθρώπινες αντιδράσεις, μπορεί να επηρεαστεί σημαντικά από την εκπαίδευση, την προετοιμασία και την εμπειρία. Όσο περισσότερο ο άνθρωπος εκπαιδεύεται να αναγνωρίζει το τραύμα, να κατανοεί τους μηχανισμούς του και να εφαρμόζει συγκεκριμένες ενέργειες αντιμετώπισης, τόσο λιγότερο πιθανό είναι να γίνει ο ίδιος δεύτερο θύμα του περιστατικού. Σε μια πραγματική κατάσταση έκτακτης ανάγκης, η γνώση δεν σώζει μόνο τον τραυματία. Συχνά προστατεύει και εκείνον που σπεύδει να βοηθήσει.