Μπορούμε να πιούμε θαλασσινό νερό;

Η επιστήμη πίσω από ένα από τα μεγαλύτερα διλήμματα επιβίωσης στη θάλασσα

SEAID — Maritime First Aid Academy | Before the Rescue Arrives

Η απάντηση που γνωρίζουν σχεδόν όλοι οι ναυτικοί είναι απλή:

«Δεν πίνουμε ποτέ θαλασσινό νερό.»

Ως κανόνας επιβίωσης είναι σωστός. Ως επιστημονική εξήγηση, όμως, είναι ελλιπής.

Τι θα συμβεί πραγματικά αν ένας ναυαγός πιει μία μικρή ποσότητα; Είναι εξίσου επικίνδυνα τα 50 ml και το ένα λίτρο; Τι αλλάζει αν το θαλασσινό νερό αραιωθεί με γλυκό; Και γιατί υπάρχουν ιστορικές περιπτώσεις ανθρώπων που υποστήριξαν ότι επέζησαν καταναλώνοντας μικρές ποσότητες θάλασσας;

Η απάντηση βρίσκεται στη φυσιολογία των νεφρών, στην ωσμωτική ισορροπία και σε δεκαετίες ναυτικής έρευνας.

Δεν είναι δηλητήριο. Είναι νερό με υπερβολικά μεγάλο φορτίο αλάτων.

Το μέσο θαλασσινό νερό έχει αλατότητα περίπου 35‰, δηλαδή περιέχει περίπου 35 γραμμάρια διαλυμένων αλάτων ανά λίτρο. Το ανθρώπινο αίμα, αντίθετα, διατηρεί τη συγκέντρωση νατρίου μέσα σε εξαιρετικά στενά όρια. Όταν εισέλθει στον οργανισμό μεγάλη ποσότητα αλατιού, τα νεφρά πρέπει να την αποβάλουν. Για να το κάνουν όμως χρειάζονται νερό. Εδώ βρίσκεται το πρόβλημα. Ο ανθρώπινος νεφρός έχει συγκεκριμένο ανώτατο όριο ως προς το πόσο συμπυκνωμένα ούρα μπορεί να παράγει. Όταν λοιπόν το φορτίο αλάτων γίνει υπερβολικά μεγάλο, ο οργανισμός αναγκάζεται να χρησιμοποιήσει πολύτιμο σωματικό νερό για να αποβάλει το επιπλέον αλάτι. Έτσι δημιουργείται το παράδοξο: πίνεις νερό, αλλά μπορεί τελικά να επιδεινώνεις την αφυδάτωσή σου.

Αυτό δεν σημαίνει ότι μία γουλιά θαλασσινού νερού προκαλεί ξαφνικά καταστροφή. Ένας υγιής και καλά ενυδατωμένος άνθρωπος μπορεί φυσιολογικά να διαχειριστεί μικρές τυχαίες ποσότητες — κάτι που συμβαίνει καθημερινά σε κολυμβητές, δύτες και ανθρώπους που εργάζονται στη θάλασσα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν το θαλασσινό νερό χρησιμοποιείται ως πηγή ενυδάτωσης.

Τι έδειξαν τα πολεμικά ναυτικά πειράματα

Το ερώτημα δεν είναι καινούργιο. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν χιλιάδες ναυτικοί και αεροπόροι κινδύνευαν να βρεθούν για ημέρες σε σωσίβιες λέμβους, η επιβίωση χωρίς νερό αποτελούσε πραγματικό στρατιωτικό πρόβλημα.

Ερευνητές όπως ο Βρετανός φυσιολόγος R. A. McCance μελέτησαν συστηματικά την κατανάλωση θαλασσινού νερού και την ανθρώπινη νεφρική λειτουργία.

Παράλληλα, το U.S. Naval Medical Research Institute διερεύνησε το ίδιο ζήτημα.

Το αποτέλεσμα ήταν σαφές: η συστηματική κατανάλωση κανονικού θαλασσινού νερού δεν αποτελεί βιώσιμη μέθοδο ενυδάτωσης.

Μεγαλύτερες ποσότητες μπορούσαν επιπλέον να προκαλέσουν έντονη δίψα, γαστρεντερικές διαταραχές, εμετό και διάρροια — καταστάσεις ιδιαίτερα επικίνδυνες για έναν ήδη αφυδατωμένο ναυαγό.

Υπάρχει όμως μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια. Οι ερευνητές δεν κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οποιαδήποτε παρουσία αλατιού καθιστά το νερό άχρηστο. Αντίθετα, κατά την ανάπτυξη μεθόδων παραγωγής πόσιμου νερού από θάλασσα εξετάστηκαν επίπεδα υπολειμματικής αλατότητας πολύ χαμηλότερα από εκείνα του φυσικού θαλασσινού νερού. Άρα επιστημονικά το ζήτημα δεν είναι: «αλάτι ή καθόλου αλάτι». Είναι: πόσο μεγάλο ωσμωτικό φορτίο μπορεί να διαχειριστεί ο οργανισμός χωρίς να οδηγηθεί σε αρνητικό ισοζύγιο νερού;

Η μεγάλη γκρίζα ζώνη: μικρές ποσότητες

Εδώ η επιστήμη γίνεται ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Τα 50 ml θαλασσινού νερού προφανώς δεν έχουν την ίδια φυσιολογική επίδραση με τα 500 ml ή το ένα λίτρο. Ένας ενυδατωμένος άνθρωπος διαθέτει μηχανισμούς ρύθμισης του νατρίου και του νερού και μπορεί να αποβάλει ένα περιορισμένο πρόσθετο φορτίο αλατιού. Αυτό όμως δεν αποδεικνύει ότι η κατανάλωση μικρών ποσοτήτων αποτελεί αποτελεσματική στρατηγική επιβίωσης.

Και εδώ πρέπει να γίνει μια σημαντική διάκριση: «Μπορεί ο οργανισμός να το αντέξει;» και

«Θα αυξήσει τον χρόνο επιβίωσης ενός ναυαγού;» είναι δύο εντελώς διαφορετικά ερωτήματα. Για το δεύτερο δεν υπάρχουν επαρκή ελεγχόμενα ανθρώπινα δεδομένα που να δικαιολογούν ένα πρωτόκολλο του τύπου «Χ ml θαλασσινού νερού ανά ημέρα».

Γι' αυτό και τα σύγχρονα ναυτικά survival protocols δεν το συστήνουν.

Alain Bombard: ο άνθρωπος που αμφισβήτησε τον κανόνα

Ίσως η γνωστότερη ιστορική αμφισβήτηση προήλθε από τον Γάλλο γιατρό και εξερευνητή Alain Bombard. Το 1952 διέσχισε τον Ατλαντικό μόνος του με μικρή φουσκωτή λέμβο, προσπαθώντας να αποδείξει ότι ένας ναυαγός μπορούσε να επιβιώσει για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από όσο θεωρούσαν τότε. Ο Bombard υποστήριξε μεταξύ άλλων ότι κατανάλωνε περιορισμένες ποσότητες θαλασσινού νερού, ιδιαίτερα στα αρχικά στάδια, ενώ παράλληλα λάμβανε υγρά από ψάρια και αργότερα από βροχή. Η ιστορία του έγινε θρύλος της θαλάσσιας επιβίωσης.

Αλλά υπάρχει ένα σημαντικό επιστημονικό πρόβλημα: η επιβίωση του Bombard δεν αποδεικνύει ότι επέζησε χάρη στο θαλασσινό νερό. Δεν επρόκειτο για ελεγχόμενο πείραμα. Υπήρχαν άλλες πηγές υγρών, τροφής και πολλοί παράγοντες που δεν μπορούσαν να ελεγχθούν. Οι ισχυρισμοί του εξετάστηκαν αργότερα από ειδικούς και δεν οδήγησαν σε αλλαγή των επίσημων οδηγιών επιβίωσης. Παρόλα αυτά, η περίπτωση Bombard είχε τεράστια αξία: ανάγκασε την επιστημονική και ναυτική κοινότητα να εξετάσει σοβαρότερα ένα θέμα που μέχρι τότε αντιμετωπιζόταν περισσότερο ως ναυτικό δόγμα παρά ως ερευνητικό ερώτημα.

Και αν αραιώσουμε τη θάλασσα;

Εδώ τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο ενδιαφέροντα.

Αν θεωρήσουμε αλατότητα θάλασσας περίπου 35‰:

• 1 μέρος θαλασσινού + 1 μέρος γλυκού νερού ≈ 17,5‰

• 1 μέρος θαλασσινού + 3 μέρη γλυκού ≈ 8,75‰

• 1 μέρος θαλασσινού + 7 μέρη γλυκού ≈ 4,4‰

Φυσιολογικά αυτά τα διαλύματα δεν είναι το ίδιο πράγμα με το καθαρό θαλασσινό νερό.

Όσο μειώνεται η συγκέντρωση των αλάτων, μειώνεται και το ωσμωτικό φορτίο που πρέπει να διαχειριστούν οι νεφροί. Όμως σε πραγματική κατάσταση survival εμφανίζεται ένα διαφορετικό ερώτημα: Αν διαθέτουμε περιορισμένο γλυκό νερό, κερδίζουμε πραγματικά κάτι αναμειγνύοντάς το με θάλασσα;

Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι αυτή η πρακτική αυξάνει τον χρόνο επιβίωσης. Ιστορικές αξιολογήσεις ειδικών για την επιβίωση ναυαγών επίσης δεν τη συνέστησαν.

Επομένως η αραίωση μπορεί να αποτελεί ενδιαφέρον φυσιολογικό ερώτημα, αλλά δεν πρέπει να μετατρέπεται αυθαίρετα σε επιχειρησιακή οδηγία επιβίωσης.

Όσο περισσότερο αφυδατώνεσαι, τόσο χειρότερη γίνεται η εξίσωση

Υπάρχει ακόμη μία κρίσιμη παράμετρος: ο χρόνος. Ένας καλά ενυδατωμένος άνθρωπος έχει πολύ μεγαλύτερα περιθώρια να αντιμετωπίσει ένα πρόσθετο φορτίο νατρίου. Ένας ήδη σοβαρά αφυδατωμένος ναυαγός όχι.

Καθώς η αφυδάτωση εξελίσσεται, μειώνεται ο κυκλοφορούν όγκος αίματος, επηρεάζεται η νεφρική αιμάτωση, αυξάνεται η φυσιολογική καταπόνηση και τελικά εμφανίζονται νευρολογικές διαταραχές. Η υπερνατριαιμία μπορεί να προκαλέσει: έντονη δίψα, αδυναμία, ευερεθιστότητα, σύγχυση, διαταραχές επιπέδου συνείδησης και, σε σοβαρές περιπτώσεις, σπασμούς, κώμα και θάνατο. Γι' αυτό υπάρχει μια επικίνδυνη ειρωνεία:

τη στιγμή που ο ναυαγός αισθάνεται ότι χρειάζεται περισσότερο να πιει τη θάλασσα, είναι πιθανό να βρίσκεται στη χειρότερη δυνατή φυσιολογική κατάσταση για να το κάνει.

75 ώρες στη θάλασσα

Χαρακτηριστική πραγματική περίπτωση αποτελεί εκείνη του Robert Hewitt, έμπειρου δύτη του ναυτικού της Νέας Ζηλανδίας, ο οποίος επέζησε περίπου 75 ώρες μόνος στη θάλασσα.

Κατά τη διάρκεια της περιπέτειάς του κατανάλωσε θαλάσσιους οργανισμούς και κατάφερε να συλλέξει μικρή ποσότητα βρόχινου νερού.

Η ακούσια κατάποση θαλασσινού νερού σε έντονο κυματισμό του προκαλούσε εμετό.

Όταν τελικά διασώθηκε παρουσίαζε σημαντική αφυδάτωση και νευρολογικά συμπτώματα, συμπεριλαμβανομένων διαταραχών αντίληψης.

Η περίπτωσή του αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα ενός θεμελιώδους κανόνα της θαλάσσιας επιβίωσης: το σώμα μπορεί να αντέξει χωρίς τροφή πολύ περισσότερο απ' όσο μπορεί να λειτουργήσει χωρίς αποτελεσματική διαχείριση νερού.

Το πραγματικό μάθημα δεν είναι «μην πιεις θάλασσα»

Η ουσία βρίσκεται βαθύτερα. Στη θαλάσσια επιβίωση δεν πρέπει να περιμένουμε να εμφανιστεί η δίψα για να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε το νερό. Το σωστό ερώτημα είναι:

«Πώς θα εξασφαλίσω πόσιμο νερό πριν το χρειαστώ απελπισμένα;»

Και εκεί αλλάζει ολόκληρη η στρατηγική. Ένα σωστά εξοπλισμένο survival craft ή σκάφος πρέπει να αντιμετωπίζει το νερό ως κρίσιμο πόρο από την πρώτη στιγμή: προστασία των υπαρχόντων αποθεμάτων, περιορισμός άσκοπης απώλειας νερού μέσω έκθεσης στον ήλιο και υπερβολικής δραστηριότητας, συλλογή βρόχινου νερού και —όπου είναι δυνατόν— δυνατότητα αφαλάτωσης.

Ένας χειροκίνητος emergency reverse-osmosis desalinator μπορεί να μετατρέψει το μεγαλύτερο απόθεμα νερού του πλανήτη —τη θάλασσα— από απειλή σε πραγματική πηγή επιβίωσης.

SEAID Survival Principle

Το θαλασσινό νερό δεν είναι ένα μυστηριώδες δηλητήριο που σκοτώνει με μία γουλιά.

Αυτό είναι υπεραπλούστευση. Ο ανθρώπινος οργανισμός μπορεί να διαχειριστεί μικρά φορτία αλάτων. Η ποσότητα, η συγκέντρωση, η κατάσταση ενυδάτωσης και η νεφρική λειτουργία έχουν σημασία. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορούμε να μετατρέψουμε τη φυσιολογική ανοχή σε στρατηγική επιβίωσης.

Μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η προγραμματισμένη κατανάλωση μικρών ποσοτήτων καθαρού θαλασσινού νερού παρατείνει την ανθρώπινη επιβίωση. Γι' αυτό ο πρακτικός κανόνας παραμένει: Μην χρησιμοποιείτε το θαλασσινό νερό ως πηγή ενυδάτωσης. Όχι επειδή «έτσι λέει το εγχειρίδιο».

Αλλά επειδή όταν κάθε σταγόνα σωματικού νερού μετράει, δεν υπάρχει λόγος να φορτώνουμε τον οργανισμό με ένα πρόβλημα που θα χρειαστεί ακόμη περισσότερο νερό για να λύσει. Στη θάλασσα η επιβίωση σπάνια κρίνεται από μία ηρωική απόφαση της τελευταίας στιγμής. Κρίνεται από τις σωστές αποφάσεις πριν η κατάσταση γίνει απελπιστική.

Ενδεικτικές πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

R. A. McCance — κλασικές μελέτες ανθρώπινης νεφρικής λειτουργίας και κατανάλωσης θαλασσινού νερού.

U.S. Naval Medical Research Institute / U.S. Naval Institute — Drinking Water from Sea Water, έρευνες επιβίωσης στη θάλασσα κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

World Health Organization expert review — αξιολόγηση της κατανάλωσης θαλασσινού νερού από ναυαγούς και των ισχυρισμών που ακολούθησαν τα πειράματα του Alain Bombard.

Maritime & Coastguard Agency (UK) — Survival Craft and Rescue Boats training guidance.

New Zealand Medical Journal / PubMed Central — δημοσιευμένη ιατρική ανασκόπηση της επιβίωσης του Robert Hewitt επί 75 ώρες στη θάλασσα.