Όταν το “ευλογημένο νερό” γίνεται επικίνδυνο

Κάθε χρόνο στα Θεοφάνια η εικόνα επαναλαμβάνεται σχεδόν τελετουργικά. Άνθρωποι κάθε ηλικίας στέκονται στην άκρη του νερού, κάνουν τον σταυρό τους και μπαίνουν στη θάλασσα μέσα στον χειμώνα. Η στιγμή είναι φορτισμένη, καθαρή, σχεδόν ποιητική. Κανείς όμως δεν σκέφτεται τι συμβαίνει μέσα στο σώμα τα πρώτα δευτερόλεπτα μετά την επαφή με το παγωμένο νερό. Εκεί ακριβώς, στη σιωπή των πρώτων αναπνοών, κρύβεται ο πραγματικός κίνδυνος.

Το ανθρώπινο σώμα δεν είναι φτιαγμένο για αιφνίδια βύθιση σε κρύο νερό. Όταν η θερμοκρασία της θάλασσας τον χειμώνα πέφτει κάτω από τους 15°C, ενεργοποιείται αυτόματα ένας μηχανισμός επιβίωσης που ονομάζεται cold shock response. Δεν είναι ψυχολογικός. Δεν ελέγχεται. Είναι νευρολογικός. Μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτου, το σώμα προκαλεί ένα απότομο, ανεξέλεγκτο εισπνευστικό αντανακλαστικό – το λεγόμενο gasp reflex. Αν το κεφάλι βρίσκεται κάτω από το νερό εκείνη τη στιγμή, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι εισρόφηση νερού πριν καν υπάρξει πανικός.

Αμέσως μετά, η αναπνοή γίνεται ταχεία και ρηχή. Όχι επειδή κάποιος φοβάται, αλλά επειδή το αυτόνομο νευρικό σύστημα έχει πάρει τον έλεγχο. Η καρδιά ανεβάζει απότομα ρυθμό, τα αγγεία συσπώνται για να προστατεύσουν τον πυρήνα του σώματος και η αρτηριακή πίεση εκτοξεύεται. Σε έναν υγιή οργανισμό αυτό μπορεί να περάσει. Σε κάποιον με υποκείμενο καρδιαγγειακό πρόβλημα – ακόμη και αδιάγνωστο – μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνες αρρυθμίες ή συγκοπή. Και όλα αυτά μέσα στα πρώτα 30–60 δευτερόλεπτα.

Εδώ έρχεται η «περίεργη» ιστορία των Θεοφανίων που δεν ακούγεται ποτέ δημόσια, γιατί δεν χωράει στο εορταστικό αφήγημα. Άνθρωπος νέος, γυμνασμένος, μπαίνει για τον Σταυρό. Βγαίνει πρώτος. Χαμόγελα, χειροκροτήματα, φωτογραφίες. Δύο λεπτά αργότερα κάθεται. Τρέμει ανεξέλεγκτα. Μιλάει ασυνάρτητα. Κάποιος λέει «θα του περάσει». Δεν του περνάει.

Αυτό που συμβαίνει δεν είναι πια το cold shock. Είναι το afterdrop. Ένα ύπουλο φαινόμενο κατά το οποίο η θερμοκρασία του πυρήνα συνεχίζει να πέφτει αφού το άτομο έχει βγει από το νερό. Το κρύο αίμα από τα άκρα επιστρέφει στον κορμό, η καρδιά δέχεται νέο φορτίο και το νευρικό σύστημα βρίσκεται ήδη εξαντλημένο. Η κατάρρευση δεν έρχεται στη θάλασσα. Έρχεται στον πάγκο, στο λιμάνι, στην αγκαλιά των άλλων.

Εδώ καταρρέει και ο μεγαλύτερος μύθος: «Ξέρω κολύμπι». Το κρύο νερό δεν διαπραγματεύεται με δεξιότητες. Δεν ενδιαφέρεται για φυσική κατάσταση, ηλικία ή πίστη. Η θάλασσα τον χειμώνα είναι άλλο περιβάλλον, με άλλους κανόνες. Το σώμα λειτουργεί με βιολογία, όχι με θέληση.

Η επιστήμη είναι ξεκάθαρη. Τα πρώτα λεπτά σε κρύο νερό είναι ζήτημα νευρολογικού ελέγχου, όχι ψυχραιμίας. Και η έξοδος από το νερό δεν σημαίνει ασφάλεια. Σημαίνει απλώς ότι μπαίνεις στη δεύτερη φάση του κινδύνου.

Αυτό δεν είναι άρθρο ενάντια στο έθιμο. Είναι άρθρο υπέρ της γνώσης. Η πίστη δεν αναιρεί τη φυσιολογία. Και η προετοιμασία δεν μειώνει τον συμβολισμό – τον προστατεύει.