Πόσο έτοιμος είσαι για κατάσταση πολέμου στο σκάφος;

Η λέξη «πόλεμος» δημιουργεί εικόνες πυρών και εκρήξεων. Για ένα yacht ή ένα μικρό σκάφος αναψυχής, όμως, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη και λιγότερο κινηματογραφική. Σε θαλάσσιο περιβάλλον έντασης, το βασικό πρόβλημα δεν είναι ότι κάποιος στοχοποιεί εσένα προσωπικά. Το πρόβλημα είναι ότι διαταράσσεται ολόκληρο το σύστημα μέσα στο οποίο κινείσαι. Πλοήγηση, επικοινωνίες, χρόνοι ανταπόκρισης, έλεγχοι, εγκληματικότητα ευκαιρίας. Η θάλασσα γίνεται ασταθής όχι μόνο από τον καιρό, αλλά από τη γεωπολιτική.

Για να κατανοήσουμε τον πραγματικό κίνδυνο, πρέπει πρώτα να ορίσουμε τι σημαίνει «εμπόλεμη κατάσταση» για μη στρατιωτικό σκάφος. Δεν σημαίνει απαραίτητα ενεργή μάχη γύρω σου. Σημαίνει αυξημένη στρατιωτική παρουσία, πιθανές ζώνες αποκλεισμού, αιφνίδιες αλλαγές κανονισμών ναυσιπλοΐας, συχνούς ελέγχους, πιθανή παραπληροφόρηση και, σε ορισμένες περιοχές, αυξημένη θαλάσσια εγκληματικότητα. Σημαίνει επίσης ότι οι κρατικοί μηχανισμοί διάσωσης και επιβολής νόμου λειτουργούν υπό πίεση, με αποτέλεσμα καθυστερήσεις.

Ένας από τους λιγότερο κατανοητούς αλλά εξαιρετικά κρίσιμους κινδύνους είναι η παρεμβολή δορυφορικής πλοήγησης. Το GNSS, δηλαδή το Global Navigation Satellite System, είναι ο γενικός όρος που περιλαμβάνει το GPS (αμερικανικό σύστημα), το GLONASS (ρωσικό), το Galileo (ευρωπαϊκό) και το BeiDou (κινεζικό). Σε περιοχές έντασης έχουν αναφερθεί περιστατικά jamming, δηλαδή παρεμβολής σήματος, και spoofing, δηλαδή παραποίησης σήματος ώστε η συσκευή να «νομίζει» ότι βρίσκεται αλλού. Για ένα yacht που βασίζεται σε ηλεκτρονική πλοήγηση, αυτό μπορεί να σημαίνει λανθασμένη θέση, λάθος υπολογισμό πορείας ή σύγχυση σε στενά περάσματα. Όποιος δεν έχει εφεδρική ικανότητα πλοήγησης, είτε μέσω χαρτών είτε μέσω πολλαπλών ανεξάρτητων συστημάτων, γίνεται ευάλωτος όχι σε επίθεση αλλά σε αποδιοργάνωση.

Παράλληλα, σε ορισμένες θαλάσσιες περιοχές παρατηρείται αύξηση περιστατικών «armed robbery at sea», δηλαδή ένοπλης ληστείας σε πλοία. Ο όρος αυτός διαφέρει από την κλασική «πειρατεία» με τη νομική έννοια, η οποία σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο τελείται σε διεθνή ύδατα και έχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Στην πράξη, πολλά περιστατικά αφορούν επιβιβάσεις σε αγκυροβόλια ή λιμάνια με στόχο κλοπή χρημάτων, καυσίμων ή εξοπλισμού. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, έχουν καταγραφεί απαγωγές μελών πληρώματος με σκοπό λύτρα. Αυτά τα περιστατικά δεν είναι ο κανόνας για τη Μεσόγειο, αλλά η ιστορική εμπειρία από άλλες περιοχές δείχνει ότι σε περιόδους αστάθειας αυξάνονται οι ευκαιριακές εγκληματικές ενέργειες.

Το ερώτημα «μπορεί το σκάφος μου να γίνει στόχος;» έχει ψύχραιμη απάντηση. Ναι, μπορεί, αλλά συνήθως όχι επειδή έχει στρατηγική σημασία. Μπορεί να γίνει στόχος επειδή είναι εύκολο. Η έννοια του “soft target” στην ανάλυση ασφάλειας αναφέρεται σε στόχο με χαμηλή προστασία, προβλέψιμη συμπεριφορά και μικρή ικανότητα άμεσης αντίδρασης. Ένα φωτισμένο yacht σε απομονωμένο αγκυροβόλιο με χαλαρή επιτήρηση είναι πιο ελκυστικό από ένα πλοίο με ενεργή βάρδια και σαφείς διαδικασίες.

Αν συμβεί επιβίβαση, το κρίσιμο δεν είναι η «αντίσταση», αλλά η επιβίωση. Η εμπειρία από διεθνή περιστατικά δείχνει ότι η κλιμάκωση βίας συχνά συνδέεται με αιφνιδιαστικές ή επιθετικές αντιδράσεις. Η βασική αρχή σε περιστατικά ομηρίας ή ένοπλης ληστείας είναι η αποκλιμάκωση και η προστασία της ζωής. Αυτό δεν είναι παθητικότητα· είναι στρατηγική επιβίωσης. Η προτεραιότητα είναι να αποφευχθεί τραυματισμός. Η ήρεμη συμπεριφορά, η αποφυγή αιφνίδιων κινήσεων και η συμμόρφωση με εντολές που δεν θέτουν άμεσα σε κίνδυνο τη ζωή μειώνουν την πιθανότητα βίαιης αντίδρασης από τον δράστη.

Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται ο ρόλος της ιατρικής αυτάρκειας. Σε ένα επεισόδιο ασφάλειας, τα συχνότερα τραύματα δεν προέρχονται απαραίτητα από όπλα. Προέρχονται από πτώσεις στο κατάστρωμα, από πανικό, από σύγκρουση με εξοπλισμό, από φωτιά ή από υποθερμία μετά από πτώση στη θάλασσα. Η υποθερμία είναι η πτώση της θερμοκρασίας του σώματος κάτω από τα φυσιολογικά επίπεδα, με αποτέλεσμα διαταραχή καρδιακής και νευρολογικής λειτουργίας. Η σοβαρή αιμορραγία μπορεί να οδηγήσει σε αιμορραγικό σοκ, δηλαδή σε αδυναμία του κυκλοφορικού συστήματος να διατηρήσει επαρκή αιμάτωση ζωτικών οργάνων. Η έγκαιρη εφαρμογή πίεσης, αιμοστατικών υλικών ή τουρνικέ, όπου ενδείκνυται και με κατάλληλη εκπαίδευση, μπορεί να κάνει τη διαφορά μεταξύ ζωής και θανάτου πριν φτάσει η βοήθεια.

Το πλήρωμα πρέπει να κατανοεί και τις διαδικασίες επικοινωνίας. Το VHF, δηλαδή το Very High Frequency θαλάσσιο ραδιόφωνο, λειτουργεί σε συγκεκριμένα κανάλια. Το κανάλι 16 χρησιμοποιείται διεθνώς για κλήσεις κινδύνου και αρχική επικοινωνία. Η λειτουργία DSC, Digital Selective Calling, επιτρέπει την αποστολή ψηφιακού σήματος κινδύνου με αυτόματη μετάδοση ταυτότητας και θέσης, εφόσον το σύστημα είναι σωστά συνδεδεμένο με πηγή θέσης. Η έννοια του MAYDAY αφορά άμεσο και σοβαρό κίνδυνο ζωής. Το PAN-PAN δηλώνει επείγουσα κατάσταση που δεν είναι άμεσα απειλητική για τη ζωή. Η σωστή χρήση αυτών των όρων και διαδικασιών δεν είναι τυπικότητα· είναι εργαλείο που κινητοποιεί τον μηχανισμό διάσωσης.

Στην Ελλάδα, ο συντονισμός επιχειρήσεων έρευνας και διάσωσης στη θάλασσα γίνεται από το Κέντρο Συντονισμού Έρευνας και Διάσωσης, γνωστό ως JRCC, δηλαδή Joint Rescue Coordination Center. Ο ρόλος του είναι να λαμβάνει σήματα κινδύνου, να αξιολογεί την κατάσταση και να κατευθύνει μέσα του Λιμενικού, της Πολεμικής Αεροπορίας ή άλλων διαθέσιμων φορέων. Σε περίοδο έντασης, όμως, οι χρόνοι απόκρισης μπορεί να επηρεαστούν από τον όγκο συμβάντων ή από περιορισμούς πρόσβασης σε συγκεκριμένες περιοχές. Αυτό σημαίνει ότι το σκάφος πρέπει να είναι έτοιμο να διαχειριστεί μόνο του τις πρώτες κρίσιμες ώρες.

Η έννοια της «επιχειρησιακής ετοιμότητας» για ένα yacht δεν είναι στρατιωτική. Είναι οργανωτική. Σημαίνει σαφείς ρόλους στο πλήρωμα, εναλλαγή βαρδιών επιτήρησης, σχέδιο επικοινωνίας, εφεδρική παροχή ισχύος για κρίσιμα συστήματα και επαρκή αποθέματα νερού, τροφής και ιατρικών υλικών. Σημαίνει επίσης κατανόηση του περιβάλλοντος κινδύνου πριν από τον απόπλου, μέσω παρακολούθησης ναυτιλιακών προειδοποιήσεων και επίσημων ανακοινώσεων.

Το πιο ουσιαστικό συμπέρασμα είναι ότι ο πόλεμος στη θάλασσα δεν σκοτώνει πρώτος με βλήματα. Σκοτώνει με αποδιοργάνωση. Με κακή επικοινωνία, με έλλειψη σχεδίου, με απουσία εκπαίδευσης. Ένα εκπαιδευμένο πλήρωμα που γνωρίζει βασική διαχείριση αιμορραγίας, υποθερμίας, αεραγωγού και κρίσης μπορεί να διατηρήσει τη ζωή μέχρι να φτάσει η βοήθεια. Ένα πλήρωμα που γνωρίζει πώς να εκπέμψει σωστά σήμα κινδύνου και πώς να αποφύγει περιττή κλιμάκωση σε περιστατικό ασφάλειας αυξάνει σημαντικά τις πιθανότητες ασφαλούς έκβασης.

Είτε πρόκειται για επαγγελματικό yacht με πολυμελές πλήρωμα είτε για μικρό σκάφος αναψυχής με οικογένεια, η αρχή είναι ίδια. Η θάλασσα είναι περιβάλλον αυτάρκειας. Σε περίοδο ειρήνης αυτό είναι ρομαντικό. Σε περίοδο έντασης είναι απαίτηση επιβίωσης. Η πραγματική ετοιμότητα δεν μετριέται σε όπλα ή θωράκιση, αλλά σε γνώση, οργάνωση και ικανότητα να κρατήσεις ανθρώπους ζωντανούς όταν το σύστημα γύρω σου δοκιμάζεται.