Ο επιβάτης στο σκάφος: Η μεταβλητή ασφαλείας που συχνά αγνοούμε

Δεν αρκεί το σκάφος να είναι έτοιμο για τη θάλασσα. Πρέπει και οι άνθρωποι που βρίσκονται πάνω του να είναι έτοιμοι για το σκάφος.

Πόσες φορές έχουμε καλέσει φίλους, συγγενείς ή γνωστούς στο σκάφος μας για ένα μπάνιο, ένα ψάρεμα ή μια μικρή θαλάσσια εκδρομή; Και πόσες φορές ένας άνθρωπος που ανέβηκε ενθουσιασμένος στο σκάφος, λίγα λεπτά μετά τον απόπλου άρχισε να κοιτάζει γύρω του τρομαγμένος;

«Γιατί γέρνει τόσο;»

«Είναι φυσιολογικό που χτυπάει έτσι;»

«Θα έχει κύμα σε όλη τη διαδρομή;»

«Μπορούμε να γυρίσουμε;»

«Μήπως είναι επικίνδυνο;»

Για έναν έμπειρο άνθρωπο της θάλασσας, η κίνηση ενός μικρού σκάφους αποτελεί μέρος της φυσιολογικής λειτουργίας του. Για κάποιον όμως που δεν έχει προηγούμενη εμπειρία, οι ίδιες κινήσεις μπορούν να ερμηνευθούν ως ένδειξη ότι κάτι πηγαίνει στραβά.

Και εδώ βρίσκεται ένα ζήτημα που συζητείται πολύ λιγότερο απ' όσο θα έπρεπε: ο επιβάτης αποτελεί μέρος της εξίσωσης ασφαλείας του σκάφους. Όχι μόνο επειδή πρέπει να προστατευθεί σε περίπτωση ατυχήματος, αλλά επειδή η φυσική κατάσταση, η εμπειρία, η συμπεριφορά και η ψυχολογική του αντίδραση μπορούν να επηρεάσουν άμεσα την εξέλιξη ενός ταξιδιού.

Το σκάφος δεν είναι αυτοκίνητο στη θάλασσα

Αυτό είναι ίσως το πρώτο πράγμα που πρέπει να καταλάβει ένας νέος επιβάτης. Το αυτοκίνητο κινείται επάνω σε μια σχετικά σταθερή επιφάνεια. Ένα μικρό σκάφος κινείται επάνω σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον.

Κυματισμός, άνεμος, ρεύμα, ταχύτητα, κατεύθυνση πλεύσης, κατανομή βάρους και γεωμετρία της γάστρας αλληλεπιδρούν συνεχώς.Το σκάφος θα παρουσιάσει διατοιχισμό (μπότζι) και προνευστασμό (κίνηση της πλώρης και της πρύμνης πάνω-κάτω). Θα γείρει. Θα σηκώσει την πλώρη. Θα πέσει μέσα στο κύμα. Θα επιταχύνει και θα επιβραδύνει. Ένα σκάφος μπορεί να δεχθεί σημαντικές κατακόρυφες επιταχύνσεις όταν συναντήσει κυματισμό με ταχύτητα.

Για τον κυβερνήτη όλα αυτά αποτελούν πληροφορία. Για τον άπειρο επιβάτη μπορεί να αποτελούν απειλή. Ακόμη μεγαλύτερη είναι η λανθασμένη σύγκριση με ένα μεγάλο επιβατηγό πλοίο. Η εμπειρία κάποιου από ένα ferry ή cruise ship δεν τον προετοιμάζει απαραίτητα για τη συμπεριφορά ενός σκάφους 6, 8 ή 12 μέτρων. Η διαφορά δεν είναι απλώς ποσοτική. Είναι εντελώς διαφορετικό περιβάλλον μετακίνησης.

Το expectation gap

Ένα μεγάλο μέρος του προβλήματος ξεκινά πριν ακόμη λυθούν οι κάβοι. Ο επιβάτης έχει δημιουργήσει στο μυαλό του μια εικόνα: ήλιος, μουσική, θάλασσα, ποτό, μπάνιο, φωτογραφίες και μια όμορφη διαδρομή.

Ο κυβερνήτης, αντίθετα, μπορεί να βλέπει: 15 κόμβους αέρα, αυξανόμενο κυματισμό, περιορισμένες δυνατότητες πρόσδεσης στον προορισμό, πιθανότητα επιδείνωσης και μια επιστροφή που ενδέχεται να γίνει κόντρα στον καιρό. Και οι δύο άνθρωποι πρόκειται να πραγματοποιήσουν το ίδιο ταξίδι, αλλά ψυχολογικά έχουν ξεκινήσει δύο εντελώς διαφορετικά ταξίδια. Αυτό το κενό προσδοκιών —το expectation gap— πρέπει να κλείσει πριν από τον απόπλου. Η σωστή ενημέρωση δεν τρομάζει τον επιβάτη. Τον προετοιμάζει.

Δεν είναι όλοι οι επιβάτες ίδιοι

Πριν πάρουμε κάποιον μαζί μας στη θάλασσα, υπάρχουν ορισμένα πράγματα που δικαιούμαστε —και σε κάποιες περιπτώσεις οφείλουμε— να γνωρίζουμε. Όχι για να κάνουμε ιατρική εξέταση στους φίλους μας. Αλλά για να γνωρίζουμε ποιον μεταφέρουμε.

Χρήσιμες πληροφορίες είναι:

• αν γνωρίζει κολύμβηση,

• αν έχει ξαναμπεί σε μικρό σκάφος,

• αν έχει ιστορικό έντονης ναυτίας,

• αν φοβάται το νερό ή την ανοιχτή θάλασσα,

• αν έχει σημαντικό πρόβλημα κινητικότητας,

• αν υπάρχει κάποιο σοβαρό πρόβλημα υγείας που θα μπορούσε να εκδηλωθεί εν πλω,

• αν λαμβάνει φάρμακα που μπορεί να προκαλέσουν υπνηλία ή άλλη σημαντική επίδραση,

• αν υπάρχει εγκυμοσύνη,

• αν πρόκειται για παιδί, ηλικιωμένο ή άτομο που χρειάζεται ιδιαίτερη επίβλεψη,

• και φυσικά αν έχει καταναλώσει σημαντική ποσότητα αλκοόλ ή άλλες ουσίες.

Στην Ελλάδα, μάλιστα, το ισχύον πλαίσιο για ταχύπλοα προβλέπει μεταξύ άλλων ότι ο χειριστής δεν επιτρέπει την επιβίβαση ατόμων που δεν γνωρίζουν κολύμβηση ή βρίσκονται υπό την επήρεια οινοπνεύματος ή τοξικών ουσιών, δεν υπερβαίνει τον επιτρεπόμενο αριθμό επιβαινόντων, αποτρέπει επικίνδυνες θέσεις των επιβατών και οφείλει να χειρίζεται το σκάφος με γνώμονα την ασφάλεια. Αυτό αναδεικνύει μια σημαντική αρχή:

Η επιλογή των επιβαινόντων δεν είναι πάντοτε απλώς κοινωνική απόφαση. Μπορεί να αποτελεί απόφαση ασφάλειας.

Ο άπειρος επιβάτης αλλάζει το risk assessment

Ας υποθέσουμε ότι ένας κυβερνήτης θα έκανε χωρίς ιδιαίτερο προβληματισμό μια συγκεκριμένη διαδρομή με δύο έμπειρους ανθρώπους της θάλασσας. Θα έκανε ακριβώς την ίδια διαδρομή, με τις ίδιες συνθήκες και την ίδια ταχύτητα, έχοντας μαζί του:

ένα παιδί 5 ετών, έναν 75χρονο, κάποιον που δεν ξέρει κολύμπι και έναν άνθρωπο που παθαίνει κρίση πανικού μόλις απομακρυνθεί από την ακτή;

Προφανώς το επιχειρησιακό περιβάλλον έχει αλλάξει. Το σκάφος είναι ίδιο. Ο καιρός είναι ίδιος. Το συνολικό ρίσκο όμως δεν είναι ίδιο. Αυτό είναι Human Factors.

Η ασφάλεια στη θάλασσα δεν αφορά αποκλειστικά μηχανές, GPS, σωσίβια και δελτία καιρού.

Αφορά και ανθρώπους.

Το Safety Briefing δεν είναι υπερβολή

Ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία του κυβερνήτη είναι κάτι που δεν κοστίζει απολύτως τίποτα: πέντε λεπτά σωστής ενημέρωσης πριν από τον απόπλου.

Η διεθνής πρακτική για μικρά επαγγελματικά σκάφη δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στο pre-departure briefing. Οι επιβάτες πρέπει να γνωρίζουν πού βρίσκονται και πώς χρησιμοποιούνται τα σωστικά μέσα και τι πρέπει να κάνουν σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης. Σε σχετική βρετανική καθοδήγηση προβλέπεται ακόμη και η ενημέρωση τουλάχιστον ενός δεύτερου ατόμου για βασικές λειτουργίες, όπως επικοινωνίες, πυρόσβεση, ανάκτηση ανθρώπου από τη θάλασσα και βασικός χειρισμός του σκάφους. Το briefing όμως δεν πρέπει να μοιάζει με διάλεξη SOLAS. Πρέπει να είναι απλό, κατανοητό και συγκεκριμένο.

Ο επιβάτης πρέπει να γνωρίζει:

1. Τι πρόκειται να συναντήσει

«Μέχρι το ακρωτήριο θα έχουμε σχετικά ήρεμη θάλασσα. Μετά πιθανότατα θα έχουμε περίπου είκοσι λεπτά κυματισμό και το σκάφος θα κινείται περισσότερο.» Αυτή η μία πρόταση μπορεί να αλλάξει εντελώς την ψυχολογική αντίδραση του επιβάτη.

2. Πού πρέπει να κάθεται

Δεν επιλέγουν όλοι οι επιβάτες μόνοι τους την καλύτερη θέση. Ο κυβερνήτης πρέπει να λαμβάνει υπόψη σωματική διάπλαση, ηλικία, εμπειρία, κατάσταση θάλασσας και δυνατότητα ασφαλούς στήριξης.

Η MAIB έχει επισημάνει ειδικά ότι σε ταχύπλοα RIB πρέπει να ελέγχεται αν ο επιβάτης μπορεί να στηρίζει σωστά τα πόδια του, να χρησιμοποιεί την πλάτη του καθίσματος και να κρατά αποτελεσματικά τις χειρολαβές.

3. Πού και πώς κρατιέται

Το «κρατηθείτε» δεν είναι επαρκής οδηγία.

Πού κρατιέμαι;

Με ποιο χέρι;

Πού βάζω τα πόδια;

Πότε μπορώ να σηκωθώ;

Πότε απαγορεύεται;

Η σωστή θέση σώματος πρέπει να επιδεικνύεται πριν χρειαστεί.

4. Πού βρίσκεται και πώς φοριέται το σωσίβιο

Το σωσίβιο που βρίσκεται κλεισμένο σε ένα ντουλάπι δεν προστατεύει κανέναν τη στιγμή που κάποιος πέφτει απροειδοποίητα στη θάλασσα.

Η εφαρμογή του πρέπει να είναι σωστή και οι επιβάτες πρέπει να γνωρίζουν τουλάχιστον τη βασική λειτουργία του. Πρόσφατες διερευνήσεις θαλάσσιων ατυχημάτων εξακολουθούν να επισημαίνουν ότι η μη χρήση PFD παραμένει σημαντικός παράγοντας κινδύνου.

5. Τι κάνει αν κάποιος πέσει στη θάλασσα

Η απλούστερη οδηγία σε έναν άπειρο επιβάτη μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμη:

«Δείχνε συνεχώς τον άνθρωπο που έπεσε και μην τον χάσεις από τα μάτια σου.»

Δεν χρειάζεται όλοι να γίνουν διασώστες. Χρειάζεται να γνωρίζουν τον ρόλο τους. 6. Τι δεν αγγίζουμε

Χειριστήρια, διακόπτες, kill switch, VHF, κάβοι υπό τάση, άγκυρα, μηχανές και εξοπλισμός δεν είναι παιχνίδια.

«Φοβάμαι. Θέλω να γυρίσουμε.»

Εδώ αρχίζει η πραγματική διαχείριση ανθρώπινου παράγοντα. Ο φόβος ενός επιβάτη δεν αντιμετωπίζεται με: «Έλα μωρέ, τίποτα δεν είναι.» Ούτε με: «Έχω περάσει πολύ χειρότερα.»

Και σίγουρα όχι με γέλια από τους υπόλοιπους. Για τον κυβερνήτη ένα κύμα ενός μέτρου μπορεί να είναι καθημερινότητα.

Για τον άνθρωπο που βρίσκεται πρώτη φορά στη θάλασσα μπορεί να είναι η μεγαλύτερη απώλεια ελέγχου που έχει βιώσει. Ο φόβος είναι πραγματικός ακόμη και όταν ο αντικειμενικός κίνδυνος είναι μικρός.

Και ένας φοβισμένος άνθρωπος μπορεί να αρχίσει να συμπεριφέρεται απρόβλεπτα.

• Να σηκωθεί.

• Να αλλάξει θέση.

• Να πιαστεί από λάθος σημείο.

• Να απαιτήσει να σταματήσει το σκάφος σε ακατάλληλο σημείο.

• Να υπεραερίσει.

• Να εμφανίσει έντονη ναυτία.

• Να μην ακολουθεί οδηγίες.

Άρα ο πανικός ενός επιβάτη μπορεί να μετατραπεί από ψυχολογικό πρόβλημα σε πρόβλημα ναυτικής ασφάλειας.

Τι κάνει ο κυβερνήτης;

Πρώτα μειώνει το φορτίο άγχους .

• Ταχύτητα.

• Απότομες μεταβολές.

• Θόρυβο.

• Περιττές συζητήσεις.

Στη συνέχεια δίνει στον άνθρωπο απλές, συγκεκριμένες οδηγίες.

• «Κάθισε εδώ.»

• «Κράτα αυτό.»

• «Κοίτα τον ορίζοντα.»

• «Μην σηκώνεσαι.»

• «Είμαστε ασφαλείς και αλλάζω πορεία προς πιο ήρεμα νερά.»
  

Η αίσθηση ότι κάποιος έχει τον έλεγχο της κατάστασης είναι εξαιρετικά σημαντική.

Και υπάρχει ακόμη μία αρχή: Ο κυβερνήτης δεν πρέπει να προσπαθεί να αποδείξει στον επιβάτη ότι εκείνος έχει άδικο. Στόχος δεν είναι να κερδίσει τη συζήτηση. Στόχος είναι να διατηρήσει τον άνθρωπο λειτουργικό και το σκάφος ασφαλές.

Ναυτία: όχι απλώς μια δυσάρεστη κατάσταση

Η ναυτία κίνησης προκαλείται σε μεγάλο βαθμό από σύγκρουση μεταξύ των πληροφοριών που λαμβάνει ο εγκέφαλος από την όραση, το αιθουσαίο σύστημα και την αντίληψη της κίνησης.

Μπορεί να αρχίσει με χασμουρητό, αίσθημα θερμότητας, ωχρότητα, ιδρώτα, ζάλη και δυσφορία και να εξελιχθεί σε έντονη ναυτία και εμετό.

Ένας επιβάτης που κάνει συνεχώς εμετό μπορεί να αφυδατωθεί, να εξαντληθεί και να χάσει μεγάλο μέρος της λειτουργικότητάς του.

Ο CDC αναφέρει ως χρήσιμα συμπεριφορικά μέτρα μεταξύ άλλων την οπτική επαφή με τον ορίζοντα, την αποφυγή ανάγνωσης και οθονών, τον περιορισμό των κινήσεων του κεφαλιού και, όπου είναι εφικτό, την απομάκρυνση από σημεία του σκάφους όπου η κίνηση είναι μεγαλύτερη.

Όποιος γνωρίζει ότι παρουσιάζει έντονη ναυτία καλό είναι να έχει προετοιμαστεί πριν από το ταξίδι και, εφόσον εξετάζει φαρμακευτική πρόληψη, να έχει συμβουλευθεί γιατρό ή φαρμακοποιό, καθώς αρκετά σχετικά φάρμακα προκαλούν υπνηλία ή άλλες ανεπιθύμητες ενέργειες.

Και αν ο καιρός χαλάσει;

Τότε αλλάζει το επίπεδο διαχείρισης. Ο κυβερνήτης πρέπει να θυμάται ότι οι δικές του δυνατότητες δεν αποτελούν το μοναδικό όριο. Μπορεί ο ίδιος να μπορεί να συνεχίσει.

Μπορεί και το σκάφος να μπορεί να συνεχίσει. Μπορούν όμως οι επιβάτες; Αυτό είναι διαφορετική ερώτηση. Αν η κατάσταση επιδεινώνεται, εξετάζονται εγκαίρως:

• μείωση ταχύτητας,

• αλλαγή πορείας ως προς τον κυματισμό,

• ασφαλέστερη κατανομή επιβατών,

• χρήση σωσιβίων,

• εξασφάλιση αντικειμένων,

• προστασία από κρύο και νερό,

• εναλλακτικός προορισμός,

• λιμένας ή όρμος καταφυγής,

• και, εφόσον απαιτείται, διακοπή του αρχικού σχεδίου.

Η επαγγελματική ναυτική νοοτροπία δεν είναι:

«Εγώ μπορώ να το περάσω.»

Είναι:

«Υπάρχει λόγος να το περάσω;»

Ο κυβερνήτης πρέπει να μπορεί να πει «όχι»

Εδώ ίσως βρίσκεται το δυσκολότερο κομμάτι. Έχεις κανονίσει εκδρομή. Οι φίλοι έχουν έρθει. Έχουν αγοράσει φαγητά. Τα παιδιά περιμένουν. Οι πελάτες έχουν πληρώσει. Και ο καιρός δεν είναι αυτός που περίμενες. Η πίεση να φύγεις είναι μεγάλη. Όμως ο κυβερνήτης πρέπει να είναι ο άνθρωπος που θα πει:

«Σήμερα δεν φεύγουμε.»

ή:

«Δεν θα πάμε εκεί. Θα αλλάξουμε πρόγραμμα.»

ή ακόμη:

«Με τις συγκεκριμένες συνθήκες δεν θεωρώ ασφαλές να συνεχίσουμε.»

Η σύγχρονη guidance για επαγγελματικές θαλάσσιες δραστηριότητες επιμένει ακριβώς σε αυτή τη συντηρητική λογική: παρακολούθηση συνθηκών και αλλαγή ή ακύρωση δραστηριότητας όταν οι συνθήκες μεταβάλλονται.

Η ακύρωση μιας εκδρομής μπορεί να απογοητεύσει δέκα ανθρώπους για μία ημέρα. Μια κακή απόφαση μπορεί να τους ακολουθεί για μια ζωή.

Ιδιαίτερη ευθύνη στα επαγγελματικά σκάφη

Όταν ο επιβάτης είναι πελάτης, υπάρχει ακόμη ένας παράγοντας. Η εμπορική προσδοκία.

Οι φωτογραφίες μιας εταιρείας charter συνήθως δείχνουν γαλάζια νερά, σαμπάνια, χαμόγελα και ήλιο.

Η πραγματική θάλασσα όμως δεν έχει marketing department. Ο επαγγελματίας οφείλει επομένως να εξηγεί τι πραγματικά αγοράζει ο πελάτης. Η διερεύνηση σοβαρού ατυχήματος σε εμπορικό RIB στη Βρετανία, όπου επιβάτης υπέστη καταστροφική κάκωση της σπονδυλικής στήλης, οδήγησε τις αρχές να τονίσουν μεταξύ άλλων την ανάγκη σαφούς περιγραφής της εμπειρίας, αξιολόγησης κινδύνου, κατάλληλων θέσεων, σωστής στάσης σώματος, δυνατότητας επικοινωνίας του επιβάτη με το πλήρωμα και προσαρμογής ταχύτητας και λειτουργικών ορίων στις πραγματικές συνθήκες.

Εδώ βρίσκεται ένα σημαντικό μάθημα για ολόκληρο το yachting: Δεν αρκεί ο πελάτης να έχει συμφωνήσει να επιβιβαστεί. Πρέπει να καταλαβαίνει, σε λογικό βαθμό, σε τι επιβιβάζεται.

SEAID Passenger Readiness Check

Πριν λύσουμε κάβους, μπορούμε να κάνουμε έναν πολύ απλό νοητικό έλεγχο.

P — Physical

Μπορούν οι επιβάτες να ανταποκριθούν σωματικά στη συγκεκριμένη διαδρομή;

A — Awareness

Γνωρίζουν τι πρόκειται να αντιμετωπίσουν;

S — Safety

Γνωρίζουν σωσίβια, θέσεις, χειρολαβές και βασικές διαδικασίες;

S — Seasickness

Υπάρχει γνωστό ιστορικό έντονης ναυτίας;

E — Emergency

Ξέρει τουλάχιστον ένας ακόμη άνθρωπος τι πρέπει να κάνει αν ο κυβερνήτης καταστεί ανίκανος;

N — Navigation Conditions

Είναι οι αναμενόμενες συνθήκες κατάλληλες για αυτούς τους συγκεκριμένους ανθρώπους;

G — Go / No-Go

Με αυτούς τους επιβάτες, αυτό το σκάφος και αυτόν τον καιρό: θα έπαιρνα την ίδια απόφαση απόπλου αν δεν υπήρχε καμία κοινωνική ή οικονομική πίεση; Αν η απάντηση είναι όχι, έχουμε ήδη την απάντησή μας.

Το briefing των 60 δευτερολέπτων

Πριν λύσουμε κάβους, ένα λεπτό ενημέρωσης μπορεί να προλάβει πανικό, τραυματισμό ή μια πολύ κακή αντίδραση όταν κάτι αλλάξει. Ο κυβερνήτης μπορεί να πει απλά: «Πριν φύγουμε, ένα λεπτό για την ασφάλειά μας.

Τα σωσίβια βρίσκονται εδώ και θα σας δείξω πώς φοριούνται. Αν σας ζητήσω να τα φορέσετε, το κάνουμε αμέσως. Όταν το σκάφος κινείται, μένουμε στις θέσεις που σας έχω υποδείξει, κρατιόμαστε από τις χειρολαβές και δεν σηκωνόμαστε ή αλλάζουμε θέση χωρίς να ενημερώσουμε. Το σκάφος μπορεί να γείρει, να χτυπήσει σε κύμα ή να ανεβοκατέβει απότομα. Αυτό είναι φυσιολογικό. Αν κάποιος φοβηθεί, ζαλιστεί, πονέσει ή αισθανθεί αδιαθεσία, μου το λέει αμέσως — όχι όταν δεν αντέχει άλλο.

Αν κάποιος πέσει στη θάλασσα, φωνάζετε “άνθρωπος στη θάλασσα”, τον δείχνετε συνεχώς με το χέρι και δεν τον χάνετε από τα μάτια σας. Σε οποιαδήποτε κατάσταση ανάγκης δεν ενεργούμε μόνοι μας. Ακούμε τις οδηγίες του κυβερνήτη και τις εκτελούμε.

Και κάτι τελευταίο: αν οι συνθήκες αλλάξουν, μπορεί να αλλάξει και το πρόγραμμά μας. Στη θάλασσα προτεραιότητα έχει πάντα η ασφαλής επιστροφή.

60 δευτερόλεπτα που αξίζουν

Δεν χρειάζεται να τρομάξεις τους επιβάτες ούτε να τους κάνεις μάθημα ναυτοσύνης.

• Χρειάζεται να γνωρίζουν πέντε πράγματα:

• Πού είναι το σωσίβιο.

• Πού κάθονται

• Aπό πού κρατιούνται.

• Πότε πρέπει να σε ενημερώσουν.

• Τι κάνουν σε άνθρωπο στη θάλασσα.

• Ποιος δίνει τις οδηγίες όταν κάτι πάει στραβά.

Ένα λεπτό πριν τον απόπλου μπορεί να φαίνεται υπερβολικό όταν όλα είναι ήρεμα.

Όταν όμως κάτι συμβεί, είναι πολύ αργά για να κάνεις το πρώτο briefing.