Όταν ο Κυβερνήτης Καταρρεύσει

Στον χώρο της ναυτικής ασφάλειας υπάρχει ένας κίνδυνος που σπάνια συζητείται, παρότι αποτελεί μία από τις σοβαρότερες απειλές για την ασφάλεια ενός σκάφους και των επιβαινόντων του. Δεν πρόκειται για κακοκαιρία, μηχανική βλάβη ή πυρκαγιά. Πρόκειται για την ξαφνική απώλεια λειτουργικότητας του ίδιου του κυβερνήτη.

Είτε μιλάμε για επαγγελματικό σκάφος, αλιευτικό, ημερόπλοιο, τουριστικό σκάφος ή για ένα οικογενειακό σκάφος αναψυχής, η πραγματικότητα είναι συχνά η ίδια: ένας άνθρωπος συγκεντρώνει σχεδόν όλη τη γνώση και την επιχειρησιακή ικανότητα του σκάφους. Είναι ο μόνος που γνωρίζει τη θέση του σκάφους, τον χειρισμό του, τη λειτουργία των συστημάτων επικοινωνίας, τις διαδικασίες έκτακτης ανάγκης, τον τρόπο κλήσης βοήθειας και τη λήψη κρίσιμων αποφάσεων υπό πίεση.

Η σύγχρονη έρευνα στον τομέα του Human Factors και του Crew Resource Management έχει αποδείξει ότι τα περισσότερα σοβαρά συμβάντα δεν προκαλούνται από μία μεμονωμένη τεχνική βλάβη αλλά από την κατάρρευση της ικανότητας λήψης αποφάσεων και διαχείρισης του συμβάντος. Όταν ο μοναδικός άνθρωπος που διαθέτει αυτή την ικανότητα πάψει να είναι λειτουργικός, το σκάφος χάνει ουσιαστικά τον κεντρικό του εγκέφαλο.

Η απώλεια λειτουργικότητας δεν σημαίνει απαραίτητα θάνατο ή βαριά νόσο. Ένα καρδιακό επεισόδιο, ένα εγκεφαλικό, μια σοβαρή υπογλυκαιμία, μια ξαφνική αρρυθμία, μια πτώση στο κατάστρωμα με κρανιοεγκεφαλική κάκωση, ακόμη και ένας έντονος πόνος ή ένα επεισόδιο απώλειας συνείδησης αρκούν για να μετατρέψουν έναν έμπειρο κυβερνήτη σε ασθενή που χρειάζεται βοήθεια. Σε εκείνο το σημείο αρχίζει η πραγματική δοκιμασία για το πλήρωμα.

Στην πράξη, οι περισσότεροι επιβάτες και πολλά μέλη πληρώματος δεν γνωρίζουν πώς να σταματήσουν με ασφάλεια ένα σκάφος, πώς να χρησιμοποιήσουν τον ασύρματο VHF, πώς να εκπέμψουν MAYDAY, πώς να δώσουν σωστά τη θέση τους, πώς να ενεργοποιήσουν συστήματα έκτακτης ανάγκης ή πώς να παράσχουν βασική υποστήριξη ζωής. Σε αρκετές περιπτώσεις δεν γνωρίζουν καν πού βρίσκεται ο εξοπλισμός ασφαλείας.

Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο κρίσιμη όταν το περιστατικό συμβαίνει εκτός κάλυψης κινητής τηλεφωνίας. Παρά τη διαδεδομένη πεποίθηση ότι το κινητό τηλέφωνο αποτελεί λύση για κάθε πρόβλημα, μεγάλα τμήματα των ελληνικών θαλασσών παρουσιάζουν περιορισμένη ή ανύπαρκτη κάλυψη, ιδιαίτερα σε απομακρυσμένες περιοχές, πίσω από νησιωτικούς όγκους ή σε συνθήκες δυσμενούς καιρού. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο ασύρματος VHF δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη ναυτιλιακό όργανο. Αποτελεί τη μοναδική γραμμή επικοινωνίας με τον έξω κόσμο.

Αρκετοί κυβερνήτες μπορεί να γνωρίζουν άριστα το σκάφος τους και ταυτόχρονα να μην έχουν αφιερώσει ούτε δέκα λεπτά για να εκπαιδεύσουν το πλήρωμά τους στα απολύτως βασικά. Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία ενός εξαιρετικά εύθραυστου συστήματος, όπου η ασφάλεια όλων εξαρτάται από τη συνεχή διαθεσιμότητα ενός και μόνο ανθρώπου. Στη διαχείριση κινδύνου αυτό ονομάζεται Single Point of Failure. Όταν το μοναδικό κρίσιμο στοιχείο αποτύχει, ολόκληρο το σύστημα κινδυνεύει να καταρρεύσει.

Κανένα σύγχρονο αεροσκάφος δεν βασίζεται σε έναν μόνο χειριστή. Καμία επαγγελματική ομάδα διάσωσης δεν βασίζεται σε έναν μόνο άνθρωπο. Κανένα κρίσιμο σύστημα δεν σχεδιάζεται χωρίς εφεδρείες. Παρ' όλα αυτά, χιλιάδες σκάφη ταξιδεύουν καθημερινά έχοντας ως μοναδικό σχέδιο ασφαλείας την υγεία, την παρουσία και τη διαθεσιμότητα του κυβερνήτη τους.

Η πραγματική ναυτική ασφάλεια δεν μετριέται από το μέγεθος του σκάφους, την ισχύ των κινητήρων ή την αξία του εξοπλισμού. Μετριέται από το πόσο αποτελεσματικά μπορεί να λειτουργήσει το πλήρωμα όταν ο άνθρωπος που συνήθως δίνει όλες τις απαντήσεις δεν είναι πλέον σε θέση να το κάνει.

Η πιο σημαντική ερώτηση που πρέπει να θέσει κάθε κυβερνήτης πριν από κάθε απόπλου είναι απλή: «Αν καταρρεύσω αυτή τη στιγμή, μπορεί το πλήρωμά μου να σώσει εμένα, το σκάφος και τον εαυτό του;» Αν η απάντηση δεν είναι ένα ξεκάθαρο και τεκμηριωμένο «ναι», τότε υπάρχει ένα κενό ασφαλείας πολύ μεγαλύτερο από οποιαδήποτε μηχανική βλάβη ή πρόβλεψη κακοκαιρίας.